Diagnoza "żylaki powrózka nasiennego" często budzi niepokój, choć schorzenie to dotyczy znacznej części męskiej populacji. Szacuje się, że nawet co piąty mężczyzna może posiadać nieprawidłowo poszerzone naczynia żylne w obrębie moszny, często nie będąc tego w ogóle świadomym. Problem ten wykracza jednak daleko poza kwestie estetyczne czy okresowy dyskomfort fizyczny, jest to jedna z najczęstszych, a zarazem odwracalnych przyczyn męskiej niepłodności. Aby zrozumieć, dlaczego dochodzi do patologii w obrębie splotu wiciowatego i dlaczego anatomia sprzyja powstawaniu zmian głównie po lewej stronie, konieczne jest prześledzenie "hydrauliki" męskiego układu krwionośnego. 

Czym są żylaki powrózka nasiennego i kogo najczęściej dotyczą?

Żylaki powrózka nasiennego są kłębowiskiem nieprawidłowo poszerzonych i poskręcanych naczyń żylnych w obrębie worka mosznowego, które powstają na skutek zaburzeń odpływu krwi z jądra. Stan ten jest wynikiem niewydolności lub wrodzonego braku zastawek w żyłach jądrowych, co prowadzi do zastoju krwi i podwyższenia temperatury w mosznie. Ze względów anatomicznych patologia ta w przeważającej większości dotyczy lewej strony, choć u części pacjentów może występować obustronnie.

Schorzenie to występuje powszechnie i diagnozowane jest u około 10–15% ogólnej populacji mężczyzn, dotykając w szczególności następujących grup:

• Młodzież i młodzi dorośli - pierwsze objawy pojawiają się najczęściej w okresie dojrzewania; u dzieci poniżej 10. roku życia problem ten jest rzadkością.
• Mężczyźni zmagający się z niepłodnością - żylaki stwierdza się u blisko 40% pacjentów z niepłodnością pierwotną oraz u ponad 75% osób z niepłodnością wtórną.
• Pacjenci w dojrzałym wieku - ryzyko wystąpienia zmian wzrasta o około 10% z każdą kolejną dekadą życia.

Warto podkreślić, że choć większość przypadków ma charakter pierwotny, nagłe pojawienie się żylaków (zwłaszcza po stronie prawej) zawsze wymaga uważnej diagnostyki lekarskiej, aby wykluczyć inne procesy toczące się w jamie brzusznej.

Dlaczego żylaki powrózka nasiennego powstają niemal zawsze po lewej stronie?

Przewaga występowania żylaków powrózka nasiennego po lewej stronie ciała (nawet w 97% przypadków) wynika przede wszystkim ze specyficznej budowy anatomicznej układu krwionośnego, która utrudnia swobodny odpływ krwi z lewego jądra. W przeciwieństwie do strony prawej, gdzie krew przepływa bezpośrednio do głównego naczynia żylnego, po stronie lewej musi ona pokonać dłuższą drogę i niekorzystny układ naczyń, co sprzyja powstawaniu zastojów i poszerzaniu się żył.

Główne przyczyny tego zjawiska obejmują:

• Niekorzystny kąt ujścia. Lewa żyła jądrowa uchodzi do żyły nerkowej pod kątem prostym, co naturalnie hamuje sprawny przepływ krwi. Dla porównania, prawa żyła łączy się z żyłą główną dolną pod kątem ostrym, co ułatwia drenaż.
• Mechanizm ucisku naczyniowego. Lewa żyła nerkowa bywa uciśnięta pomiędzy dwiema dużymi tętnicami (aortą a tętnicą krezkową górną), co utrudnia odpływ krwi z naczynia jądrowego.
• Czynniki hydrodynamiczne. Lewa żyła jądrowa jest zazwyczaj dłuższa niż prawa, co wiąże się z większym ciśnieniem słupa krwi napierającego na ściany naczynia. Co więcej, jeśli zastawki wewnątrz żyły są niewydolne lub nie wykształciły się prawidłowo, krew zaczyna się cofać, powodując powstawanie żylaków.

Zrozumienie tych uwarunkowań fizjologicznych pozwala pacjentom i lekarzom skupić się na odpowiedniej diagnostyce, zwłaszcza że izolowane zmiany po stronie prawej są rzadkością i zawsze wymagają dodatkowej uwagi specjalisty.

Jakie są główne przyczyny i mechanizmy patofizjologiczne powstawania żylaków?

Główną przyczyną powstawania żylaków powrózka nasiennego jest mechaniczne utrudnienie odpływu krwi z jąder, co prowadzi do jej zastoju, wzrostu ciśnienia wewnątrz naczyń i ich trwałego poszerzenia. Proces ten wynika z kombinacji niekorzystnych uwarunkowań anatomicznych, niewydolności zastawek żylnych oraz zjawisk uciskowych w obrębie jamy brzusznej, które wspólnie zaburzają naturalny drenaż żylny.

Mechanizmy odpowiedzialne za ten stan obejmują:

• Niewydolność aparatu zastawkowego. W prawidłowych warunkach zastawki w żyłach zapobiegają cofaniu się krwi. Ich brak lub uszkodzenie powoduje tzw. refluks, czyli wsteczny przepływ krwi z żyły nerkowej do splotu wiciowatego otaczającego jądro.
• Zjawisko „dziadka do orzechów”. To specyficzna sytuacja, w której lewa żyła nerkowa zostaje uciśnięta pomiędzy dwiema dużymi tętnicami (aortą a tętnicą krezkową górną). Ucisk ten działa jak blokada, gwałtownie zwiększając ciśnienie w żyle jądrowej.
• Czynniki hemodynamiczne: Ze względu na pionowy przebieg i znaczną długość lewej żyły jądrowej, krew musi pokonać wysokie ciśnienie hydrostatyczne, co przy współistniejących zawirowaniach przepływu sprzyja rozciąganiu ścian naczyń.
• Przyczyny wtórne. Choć rzadsze, żylaki mogą być sygnałem innych procesów toczących się w organizmie, np. ucisku naczyń przez zmiany w przestrzeni zaotrzewnowej lub guzy nerek, czy torbiele.

Zrozumienie tych procesów jest istotne, ponieważ przewlekły zastój krwi podnosi temperaturę w mosznie, co może wpływać na funkcje metaboliczne tkanek.

W jaki sposób obecność żylaków powrózka nasiennego wpływa na płodność?

Obecność żylaków powrózka nasiennego negatywnie wpływa na męską płodność poprzez przewlekłe podwyższenie temperatury w mosznie oraz zaburzenia krążenia, co prowadzi do pogorszenia jakości nasienia i uszkodzenia struktury jąder. Statystyki wskazują, że schorzenie to dotyczy aż 35–40% mężczyzn zmagających się z niepłodnością pierwotną i nawet 81% pacjentów w przypadku niepłodności wtórnej (nabytej). Choć mechanizm ten jest złożony, ogromne znaczenie ma fakt, że produkcja plemników wymaga temperatury niższej o około 1-2°C od temperatury reszty ciała.

Główne czynniki upośledzające funkcje rozrodcze obejmują:

• Hipertermia moszny. Zastój ciepłej krwi w poszerzonych naczyniach działa jak "grzejnik", który hamuje proces powstawania plemników (spermatogenezę).
• Stres oksydacyjny i toksyny. Cofanie się krwi z żyły nerkowej i nadnerczowej może transportować do jądra szkodliwe metabolity, co prowadzi do niedotlenienia tkanek i uszkodzeń DNA plemników.
• Obniżenie parametrów nasienia. U pacjentów często obserwuje się mniejszą liczbę plemników (oligospermię), ich osłabioną ruchliwość oraz nieprawidłową budowę (morfologię).
• Zmiany hormonalne i zanik jądra. Długotrwały stan chorobowy może osłabiać produkcję testosteronu i prowadzić do atrofii, czyli stopniowego zmniejszania się objętości jądra.

Dobra wiadomość jest taka, że zmiany te są w dużej mierze odwracalne. Nowoczesne metody leczenia pozwalają na znaczną poprawę jakości nasienia u większości pacjentów, a u blisko połowy mężczyzn zmagających się z całkowitym brakiem plemników, po zabiegu pojawiają się one ponownie w ejakulacie.

Jakie objawy powinny zaniepokoić pacjenta?

Objawy żylaków powrózka nasiennego, które wymagają konsultacji medycznej, to przede wszystkim wyczuwalne w dotyku zgrubienia nad jądrem, uczucie ciężaru w mosznie oraz trudności z poczęciem dziecka. Choć schorzenie to bardzo często rozwija się bezobjawowo i jest wykrywane przypadkowo podczas rutynowych badań, u części pacjentów pojawiają się dolegliwości, które narastają w ciągu dnia lub po intensywnym wysiłku.

Warto zwrócić szczególną uwagę na następujące sygnały ostrzegawcze:

• Zmiany w wyglądzie moszny. Charakterystyczne poszerzenie naczyń, często opisywane jako „worek z dżdżownicami” widoczny przez skórę, zwłaszcza w pozycji stojącej.
• Dolegliwości bólowe. Tępy, ciągnący ból lub pulsowanie w okolicy jądra i pachwiny, które nasila się podczas stania lub ćwiczeń, a zazwyczaj ustępuje po położeniu się.
• Asymetria i zanik jądra. Wyraźnie niższe położenie lewego jądra, jego mniejszy rozmiar lub nadmierna miękkość w porównaniu do strony prawej.
• Sygnały alarmowe to nagłe pojawienie się zmian u starszych mężczyzn, występowanie żylaków wyłącznie po prawej stronie lub sytuacja, w której poszerzone żyły nie znikają po przyjęciu pozycji leżącej.

Wczesne rozpoznanie tych objawów, szczególnie u dorastających chłopców, jest istotne dla ochrony funkcji rozrodczych i uniknięcia nieodwracalnych zmian w strukturze jąder.

Przyczyny żylaków powrózka nasiennego - podsumowanie

Żylaki powrózka nasiennego to schorzenie, które często przebiega dyskretnie, ale ma duże znaczenie dla zdrowia reprodukcyjnego i hormonalnego mężczyzny. Współczesna medycyna traktuje je jako jedną z głównych, a co najważniejsze w dużej mierze odwracalnych przyczyn obniżonej płodności. Zrozumienie natury tej dolegliwości, wynikającej często z samej budowy anatomicznej naszego ciała, pozwala zdjąć z niej ciężar tabu i skupić się na profilaktyce oraz skutecznej diagnostyce.
Pamiętajmy, że dbałość o zdrowie intymne jest wyrazem dojrzałości i troski o własną przyszłość. Współczesne, małoinwazyjne metody leczenia pozwalają na szybki powrót do pełnej aktywności, eliminując zarówno dyskomfort fizyczny, jak i obawy o stan zdrowia.

Masz pytania dotyczące żylaków powrózka nasiennego? Zadzwoń i umów termin konsultacji w Szpitalu Mazovia w Częstochowie.

Bibliografia: 
Rogowska M., Rożek I., Bochyński K., Światłowski Ł., Pyra K., Żylaki powrózka nasiennego – diagnostyka i leczenie, z podkreśleniem roli ultrasonografii, [w:] Badania i Rozwój Młodych Naukowców w Polsce. Nauki medyczne i nauki o zdrowiu – Część III, red. J. Nyćkowiak, J. Leśny, wyd. Młodzi Naukowcy, Poznań 2020, ISBN 978-83-66743-09-0.
Kowalik K., Narożnicki P., Modrzejewski A., Żylaki powrózka nasiennego — obecne trendy leczenia, „Chirurgia Polska”, 2022, tom 24, nr 1–2, s. 16–21.
Zajączkowski T., Simadirakis S., Straube W., Wyniki leczenia żylaków powrózka nasiennego, „Urologia Polska”, 1992, tom 45, nr 3.
Światłowski Ł., Pyra K., Kuczyńska M., Kuklik E., Sobstyl J., Sojka M., Drelich-Zbroja A., Pech M., Powerski M., Jargiełło T., Kwalifikacja ultrasonograficzna do zabiegu embolizacji żylaków powrózka nasiennego, „Journal of Ultrasonography”, 2018, nr 18, s. 90–95.
Poluha P., Jargiełło T., Szajner M., Jarząbek M., Pyra K., Szczerbo-Trojanowska M., Leczenie żylaków powrózka nasiennego metodą wewnątrznaczyniową, „Postępy Nauk Medycznych”, 2012, tom XXV, nr 5, s. 455-458.